ქართული მრავალხმიანობა UNESCO-ს სიაში: სად მოვისმინოთ

მოკლე პასუხი: ქართული მრავალხმიანი სიმღერა სამ ან მეტ დამოუკიდებელ ხმაში შესრულებული სიმღერების ტრადიციაა, რომელსაც ძირითადად საკრავების გარეშე მღერიან და სმენით სწავლობენ. UNESCO-მ ის 2001 წელს კაცობრიობის ზეპირი და არამატერიალური მემკვიდრეობის შედევრად გამოაცხადა, ერთ-ერთ პირველ აღიარებულ ტრადიციათა შორის, 2008 წელს კი წარმომადგენლობით სიაში შეიტანა^[1]. მისი მოსმენა შეგიძლიათ კვირა დღის წირვაზე თბილისის ძველ ეკლესიაში, ქვეყნის ერთ-ერთი ანსამბლის კონცერტზე ან, ფესვებთან ყველაზე ახლოს, სუფრასთან, სადღეგრძელოებს შორის.

როგორ არის აგებული

ქართული სიმღერების უმეტესობა სამხმიანია. ხმებს ჰქვია მთქმელი — წამყვანი ხმა, რომელიც ჩვეულებრივ სიმღერას იწყებს; მოძახილი — მეორე ზედა ხმა; და ბანი, რომელსაც ხშირად მთელი ჯგუფი მღერის^[2]. ზედა ხმები ხშირად სოლისტები არიან, რომლებიც ბანის თავზე თავიანთ ხაზებს ერთმანეთში აწნავენ და ამკობენ.

რაც მას დასავლური ყურისთვის ასე უჩვეულოდ ჟღერადს ხდის, ჰარმონიაა. ხმები დამოუკიდებლად მოძრაობს და ახლო, მკვეთრ ინტერვალებზე ხვდება ერთმანეთს, ტრადიციული მომღერლები კი ისეთ წყობას იყენებენ, რომელიც ფორტეპიანოს კლავიატურას არ ემთხვევა. 1980-იანი წლებიდან ზოგიერთი ანსამბლი, დასავლურ ტემპერირებულ წყობაში შესრულების ათწლეულების შემდეგ, შეგნებულად დაუბრუნდა ამ ძველ, არატემპერირებულ წყობას^[3].

რეგიონული სტილები

UNESCO სამ ძირითად სახეს გამოყოფს^[1]:

• რთული მრავალხმიანობა სვანეთში, მაღალ კავკასიონზე: მკვრივი, ნელი, რიტუალური სიმღერები, ხშირად ფერხულით.
• მრავალხმიანი დიალოგი ბურდონულ ბანზე კახეთში, აღმოსავლეთ საქართველოში: ორი სოლისტი გრძელ, მორთულ მელოდიებს მღერის ჯგუფის გაბმული ბანის თავზე. კახური სუფრული სიმღერები კლასიკური მაგალითია^[3].
• კონტრასტული მრავალხმიანობა დასავლეთ საქართველოში, სამი ნაწილობრივ იმპროვიზებული ხმით. გურიაში ეს შეიძლება ოთხ ძალიან ინდივიდუალურ ხაზად გადაიქცეს, რომელთაც თავზე კრიმანჭული ადგას — მამაკაცის ფალცეტური იოდლი^[1][2].

ადგილობრივი ტრადიციები რაჭაში, სამეგრელოში, აჭარასა და აღმოსავლეთის მთიან რეგიონებშიც არსებობს, მაგრამ ყველაზე ხშირად სწორედ ამ სამ სახეზე გაიგებთ.

რას მიაქციოთ ყურადღება

• დასაწყისს. ხშირად წამყვანი ხმა მარტო იწყებს, დანარჩენები კი ერთი-ორი ფრაზის შემდეგ ემატებიან. დააკვირდით მომღერლებს: ისინი, როგორც წესი, ახლოს დგანან და დირიჟორს კი არა, ერთმანეთს უსმენენ.
• ბანს. კახურ სუფრულ სიმღერაში შენიშნეთ, როგორ აგრძელებს ჯგუფი გრძელ, მდგრად ბანის ნოტს, ხოლო ორი სოლისტი მის თავზე თავისუფლად მოძრაობს.
• შეჯახებებს. აკორდები, რომლებიც თავიდან „არასწორად“ ჟღერს, შეგნებულია. რამდენიმე სიმღერის შემდეგ ბევრ მსმენელს სხვა მუსიკაში ისინი აკლია.
• იოდლს. გურულ სიმღერებში მოუსმინეთ კრიმანჭულს, რომელიც ყველას თავზე ფალცეტში შედის და გამოდის.

მოგზაურობამდე „რუსთავის“, „ბასიანის“ ან ანჩისხატის გუნდის ჩანაწერები მარტივი დასაწყისია.

სიმღერები და ჩაკრულო კოსმოსში

• ჩაკრულო — კახური სუფრული სიმღერა ბრძოლისთვის მზადებაზე, ორი უხვად მორთული სოლო ხმით გუნდის ბანის თავზე^[4]. 1977 წელს ის „ვოიაჯერის ოქროს ფირფიტისთვის“ შერჩეულ მუსიკალურ ნაწარმოებებს შორის აღმოჩნდა, რომელიც ახლა „ვოიაჯერ 1“-ითა და „ვოიაჯერ 2“-ით მზის სისტემის ფარგლებს გარეთ მიფრინავს. დისკზე მოთავსებული ჩანაწერი, 2 წუთი და 18 წამი, თბილისში ქართულმა სახელმწიფო ფოლკლორულმა ანსამბლმა ჩაწერა^[5].
• მრავალჟამიერი („მრავალი წელი“), რომელსაც დღეგრძელობის სადღეგრძელოდ მღერიან.
• ნადური — შრომის სიმღერები, რომლებსაც ოდესღაც მინდორში ერთად მუშაობისას მღეროდნენ^[1].
• ალილო — საშობაო საგალობლები, რომლებსაც მართლმადიდებლურ შობას, 7 იანვარს, ქუჩის მსვლელობებში მღერიან.

სიმღერა საქართველოში ყოველდღიურ ცხოვრებას მსჭვალავს: UNESCO ჩამოთვლის შრომის, სამკურნალო და სუფრულ სიმღერებსა და საეკლესიო საგალობლებს, რომელთაგან ზოგი მრავალ საუკუნეს ითვლის^[1].

სად მოვისმინოთ

ეკლესიაში

ქართული მართლმადიდებლური წირვა იგალობება, დიდწილად ტრადიციული სამხმიანი გალობით. კვირა დილის ლიტურგია თბილისის ერთ-ერთ ძველ ეკლესიაში მისი მოსმენის ყველაზე მარტივი და შთამბეჭდავი გზაა, თანაც უფასო. ანჩისხატს, ძველი ქალაქის ერთ-ერთ უძველეს ეკლესიას, ჰყავს ცნობილი გუნდი, რომელიც 1989 წელს დაარსდა და ტრადიციული გალობის აღორძინებას ჩაუდგა სათავეში^[6]. ჩაიცვით ისე, როგორც ნებისმიერ ქართულ ეკლესიაში (მამაკაცებს გრძელი შარვალი; ქალებს დაფარული მხრები, მუხლები და თმა), უკან ჩუმად დადექით და მოდით და წადით ყოველგვარი ხმაურის გარეშე.

კონცერტზე

საქართველოში რამდენიმე პროფესიული ანსამბლია. „რუსთავი“ 1968 წელს დააარსა ანზორ ერქომაიშვილმა, გურული მომღერლების ოჯახიდან^[7]. „ბასიანი“ 2000 წელს საქართველოს საპატრიარქოსთან შეიქმნა და 2013 წელს სახელმწიფო ანსამბლი გახდა^[6]. გადახედეთ თბილისის საკონცერტო დარბაზების პროგრამებს იმ კვირისთვის, როცა აქ იქნებით. ორ წელიწადში ერთხელ თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორია ტრადიციული მრავალხმიანობის საერთაშორისო სიმპოზიუმს მასპინძლობს, საქართველოსა და უცხოეთის ანსამბლების გამოსვლებით; მე-13 სიმპოზიუმი 2026 წლის 23–26 სექტემბერს გაიმართა^[8].

ფესტივალზე

ფესტივალი „არტგენი“ ყოველ ზაფხულს რეგიონების ფოლკლორულ ჯგუფებს თბილისის ეთნოგრაფიულ მუზეუმში (ღია ცის ქვეშ) იკრებს; 2026 წელს ის 23–26 ივლისს ჩატარდა^[9]. წლის განმავლობაში სხვა ღონისძიებებისთვის იხილეთ ჩვენი ქართული ფესტივალები თვეების მიხედვით.

სუფრასთან

სიმღერის ადგილი სუფრაა, განსაკუთრებით სოფლად, სადაც სადღეგრძელოებს შორის სუფრა მღერის. ქართველების უმეტესობა სიმღერებს სწორედ ასე სწავლობს და უზიარებს ერთმანეთს. თუმცა ვერავინ დაგპირდებათ, რომ კონკრეტულ ვახშამზე მასპინძლები იმღერებენ, ამიტომ თუ სიმღერა თქვენთვის მნიშვნელოვანია, აირჩიეთ საღამო, რომელზეც მომღერლები წინასწარაა მოწვეული.

ფოლკლორული შოუს რესტორნებში

თბილისის რამდენიმე რესტორანი ვახშამს დადგმული სიმღერითა და ცეკვით აწყობს. ეს უფრო სავსე დარბაზისთვის განკუთვნილი შოუა, ვიდრე ოჯახური სუფრა, მაგრამ სიმღერა ხშირად კარგია.

მოსმენის ეტიკეტი

• თუ თქვენს სუფრასთან სიმღერა წამოიწყეს, საუბარი შეწყვიტეთ და მოუსმინეთ. სიმღერა თავისთავად შეიძლება სადღეგრძელო იყოს.
• გადაღებამდე იკითხეთ. მომღერლების უმეტესობა ვახშამზე მოკლე ვიდეოს წინააღმდეგი არ არის; წირვის დროს კი არასოდეს გადაიღოთ ვიდეო ან ფოტო.
• ტაში დაუკარით კონცერტზე და არა ეკლესიაში.
• თუ ბანში აყოლას შემოგთავაზებენ, გაბედეთ. არავინ ელის, რომ კარგად იმღერებთ.

ცოცხალი ტრადიცია

UNESCO-ს სიაში შეტანისას აღინიშნა რეალური საფრთხეები: საბჭოთა კულტურული პოლიტიკის მიერ მიყენებული ზიანი, ახალგაზრდების სოფლებიდან ქალაქებში გადინება და პოპმუსიკის მიმზიდველობა^[1]. 1980-იანი წლებიდან დაწყებულმა აღორძინებამ, რომელსაც სათავეში საეკლესიო გუნდები, სოფლის ანსამბლები და კონსერვატორიის კვლევითი ცენტრი ედგნენ, ბევრი ახალგაზრდა მომღერალი დააბრუნა, და დღეს თბილისში ჩვეულებრივი ამბავია, როცა მეგობრები ვახშამზე სამხმიან სიმღერებს მღერიან.

ტურები ამისთვის: მოისმინეთ ჩვენთან ერთად

ჩვენი კერძო სუფრისა და მრავალხმიანი სიმღერის საღამო დაახლოებით 4 საათია ოჯახის სახლში ან მარანში თბილისის მახლობლად, თამადით, რომელიც სადღეგრძელოებს წარმართავს, და სამი-ოთხი ადგილობრივი მომღერლის ჯგუფით, რომლებიც მათ შორის მღერიან. დაჯავშნეთ მინიმუმ 3 დღით ადრე, რომ ოჯახმა და მომღერლებმა მომზადება მოასწრონ. 3-დღიან კერძო ღვინის ტურზე კახეთში მეორე საღამო საოჯახო სუფრაა კახეთში, ჩაკრულოს სამშობლოში, და შესაძლებელია მრავალხმიანი ტრიოს დამატება. საღამოს გასტრონომიული მხარისთვის წაიკითხეთ ჩვენი სტატია ქართული გასტრონომიული გამოცდილებების შესახებ. მიმდინარე ფასი იხილეთ თითოეული ტურის გვერდზე, ან ააწყვეთ მოგზაურობა მის გარშემო. ახლა გადახდა არ არის საჭირო.

წყაროები

1. UNESCO Intangible Cultural Heritage, „Georgian polyphonic singing“: ich.unesco.org
2. Eat This! Tours, „Georgian Singing: The History of Georgian Polyphonic Singing“: eatthistours.com
3. Wikipedia, „Music of Georgia (country)“: en.wikipedia.org
4. Wikipedia, „Chakrulo“: en.wikipedia.org
5. Wikipedia, „Contents of the Voyager Golden Record“: en.wikipedia.org
6. Georgian Chant, „Choir sites“ (ანჩისხატი, ბასიანი): georgianchant.org; Basiani, „About“: basiani.ge
7. Wikipedia, „Anzor Erkomaishvili“: en.wikipedia.org
8. International Research Center for Traditional Polyphony, „13th International Symposium on Traditional Polyphony“: polyphony.ge
9. Georgia Today, „Art-Gene festival 2026“: georgiatoday.ge

ბოლოს შემოწმდა: 2026 წლის სექტემბერი. კონცერტებისა და ფესტივალების თარიღები ყოველწლიურად იცვლება.