მოკლე პასუხი: ქართულად სამი დამწერლობით წერდნენ. ასომთავრული, უძველესი, V საუკუნის წარწერებში გვხვდება, მათ შორის ბოლნისის სიონის 493/494 წლით დათარიღებულ წარწერაში. ნუსხური IX საუკუნეში საეკლესიო წიგნებისთვის ჩამოყალიბდა. მხედრული, მომრგვალებული დამწერლობა, რომელსაც დღეს ყველა ქართულ წარწერაზე ხედავთ, პირველად X საუკუნეში ჩნდება და ყოველდღიურ ანბანად იქცა. სამივე დღესაც გამოიყენება და 2016 წელს UNESCO-მ სამი დამწერლობის ცოცხალი კულტურა არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა.
საიდან გაჩნდა დამწერლობა?
ზუსტად არავინ იცის. შუა საუკუნეების ქართული ტრადიცია მის შექმნას ძვ. წ. III საუკუნის მეფე ფარნავაზ I-ს მიაწერს, მაგრამ მეცნიერები ამას უარყოფენ, რადგან ამის არქეოლოგიური მტკიცებულება არ არსებობს[1]. სხვა თეორია მის შექმნას ქრისტიანობის გავრცელებას, IV საუკუნეში საქართველოს გაქრისტიანების შემდეგ, და რეგიონში დაახლოებით იმავე დროს შექმნილ სხვა ანბანებს უკავშირებს. ცხადია ის, რომ უძველესი შემორჩენილი ქართული წარწერები V საუკუნით თარიღდება და რომ დამწერლობა საქართველოს საკუთარია და არა ბერძნული, სომხური ან რომელიმე სხვა ანბანის ვარიანტი[1].
ასომთავრული: პირველი დამწერლობა
ასომთავრული, რომელსაც მრგვლოვანსაც უწოდებენ, უძველესი ქართული დამწერლობაა, რომელიც V საუკუნიდან დაახლოებით IX საუკუნემდე გამოიყენებოდა[1][2]. მისი ასოები გეომეტრიულია, წრეებითა და სწორი ხაზებით აგებული, და თავდაპირველად ყველა ერთი სიმაღლისა იყო.
უძველესი წარწერები
- ბირ ელ-ყუტი, ქართული მონასტერი ბეთლემთან, დაახლოებით 430 წლის მოზაიკური წარწერებით[1].
- ბოლნისის სიონი, თბილისის სამხრეთით მდებარე ბაზილიკა, რომლის მშენებლობა 478/479 წელს დაიწყო, ინახავს საქართველოში აღმოჩენილ უძველეს დათარიღებულ წარწერას, 493/494 წლისას[3]. ის ითხოვს შეწყალებას დავით ეპისკოპოსისა და მშენებლებისთვის, მეორე წარწერაში კი სპარსეთის მეფე პეროზია ნახსენები[3]. წარწერიანი ორიგინალი ქვები ახლა თბილისში, საქართველოს ეროვნულ მუზეუმში ინახება[3].
მოგვიანებით ასომთავრული საეკლესიო ხელნაწერებში მთავრული (დიდი) ასოების დამწერლობად იქცა[2].
ნუსხური: საეკლესიო წიგნების დამწერლობა
IX საუკუნიდან გადამწერებმა ნუსხური შეიმუშავეს, უფრო პატარა და კუთხოვანი დამწერლობა, რომლითაც წერა უფრო სწრაფი იყო და წიგნების გადასაწერად გამოდგებოდა[1][2]. უძველესი ცნობილი ნუსხური წარწერა, 835 წლისა, გორთან, ატენის სიონის კედლებზეა[1]. ასომთავრულ მთავრულ ასოებთან ერთად ნუსხური ქმნიდა სისტემას, რომელსაც ხუცური, „სამღვდელო“ ეწოდება და რომელიც საუკუნეების განმავლობაში საეკლესიო მწერლობაში ბატონობდა[2]. ქართულ მართლმადიდებლურ ეკლესიაში ის დღესაც გამოიყენება.
მხედრული: ყოველდღიური ანბანი
მხედრული, სიტყვიდან მხედარი, ანუ „ცხენოსანი“ ან „რაინდი“, მომრგვალებულ ასოებს ინარჩუნებს, მაგრამ ხელნაწერში უფრო თავისუფლად მიედინება[2]. უძველესი ცნობილი მხედრული წარწერა, 982 წლისა, ასევე ატენის სიონშია[1]. დროთა განმავლობაში ის სახელმწიფო და საერო ცხოვრების დამწერლობად იქცა, ძველი დამწერლობები კი ეკლესიაში დარჩა[2].
ანბანს ოდესღაც 38 ასო ჰქონდა. XIX საუკუნეში რეფორმატორებმა, რომლებიც მწერალ ილია ჭავჭავაძესა და 1879 წელს დაარსებულ ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოებას უკავშირდებოდნენ, ხუთი აღარ საჭირო ასო ამოიღეს და დარჩა დღეს გამოყენებული 33[1][2].
როგორ მუშაობს
- ერთი ბგერა, ერთი ასო: ქართულად თითქმის ისე წერენ, როგორც ლაპარაკობენ[2].
- დიდი ასოების გარეშე: თანამედროვე ქართულში დიდი და პატარა ასოები არ არსებობს. მთავრულისებრი ასოები, რომლებსაც მთავრულს უწოდებენ, სათაურებსა და აბრებზე გამოიყენება.
- მარცხნიდან მარჯვნივ, ისევე როგორც ინგლისურში[2].
რამდენიმე ასოს წაკითხვისა და 20 სასარგებლო ფრაზისთვის იხილეთ ჩვენი გზამკვლევი ქართული ენა და ანბანი.
რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი ქართველებისთვის
პატარა ქვეყნისთვის, რომელსაც ხშირად უფრო დიდი მეზობლები მართავდნენ ან ემუქრებოდნენ, ანბანი იდენტობის სიმბოლოა და ქართველები მისით ამაყობენ. ასოებს ნახავთ დეკორაციად სამკაულებზე, კერამიკასა და მაისურებზე, ახალი შენობების კედლებზე და ლოგოებში. სთხოვეთ ქართველს, თქვენი სახელი მხედრულით დაგიწეროთ, და, როგორც წესი, ღიმილს მიიღებთ, თან გაკვეთილს იმის შესახებ, როგორ წარმოითქმის.
UNESCO და ცოცხალი დამწერლობები
2016 წელს UNESCO-მ „ქართული ანბანის სამი სახის დამწერლობის ცოცხალი კულტურა“ კაცობრიობის არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის წარმომადგენლობით სიაში შეიტანა[1][4]. ეს აღიარებს, რომ სამივე დამწერლობას დღესაც ასწავლიან და იყენებენ: მხედრულს ყოველდღე, ასომთავრულსა და ნუსხურს კი ეკლესიაში, კალიგრაფიასა და დიზაინში.
სად ვნახოთ დამწერლობები
- საქართველოს ეროვნული მუზეუმი, თბილისი: ბოლნისის წარწერები და ადრეული ხელნაწერები. საგანძური ცალკე განყოფილებაა.
- თბილისის ეკლესიები: ძველი დამწერლობები დღესაც გვხვდება ხატებზე, კედლებსა და საეკლესიო წიგნებში; მოძებნეთ ისინი ძველი ქალაქის ეკლესიებში.
- ბოლნისის სიონი: საქართველოში უძველესი შემორჩენილი საეკლესიო ნაგებობა, თბილისის სამხრეთით, დმანისის გზაზე. იხილეთ დმანისი და როგორ ეწვიოთ.
- ატენის სიონი, გორთან: 835 და 982 წლების წარწერები და XI საუკუნის შესანიშნავი ფრესკები.
- ყველგან სხვაგან: მაღაზიების აბრები, მენიუები და საგზაო ნიშნები, ყველა მხედრულით. ბათუმში, ზღვისპირა ბულვარზე, ანბანის კოშკი დამწერლობის მონუმენტია.
რჩევები სტუმრებისთვის
- წასვლამდე ისწავლეთ ხუთი-ექვსი ასო; ეს აბრებს დეკორაციიდან ინფორმაციად აქცევს.
- საეკლესიო წარწერები ხშირად მაღლაა ან გაცრეცილია; გიდი დაგეხმარებათ მათ პოვნაში.
- კალიგრაფია და სამკაულები ქართული ასოებით კარგი სუვენირია.
- 2026 წლის 1 იანვრიდან საქართველოში ჩამოსული სტუმრებისთვის სავალდებულოა სამოგზაურო დაზღვევა მინიმუმ 30 000 ლარის დაფარვით.
ტურები დამწერლობის მოყვარულთათვის
ჩვენი თბილისის კერძო ტური ძველ ქალაქში სიონის ტაძრამდე და ანჩისხატის ბაზილიკამდე მიდის, სადაც გიდი ხატებსა და კედლებზე ძველ ქართულ წარწერებს გაჩვენებთ. არქეოლოგიური ტური საქართველოში – 5 დღე, კერძო თბილისში ეროვნული მუზეუმით იწყება და დმანისითა და ბოლნისით, უძველესი დათარიღებული ქართული წარწერის სამშობლოთი, მთავრდება. ორივე კერძოა, თქვენი საკუთარი ინგლისურენოვანი გიდით; მიმდინარე ფასი იხილეთ ტურის გვერდზე. ან შეადგინეთ საკუთარი მოგზაურობა ატენის სიონის დამატებით. ახლა გადახდა არ არის საჭირო.
წყაროები
- Wikipedia, "Georgian scripts": en.wikipedia.org
- British Library, "The three lives of the Georgian alphabet": bl.uk
- Wikipedia, "Bolnisi inscriptions": en.wikipedia.org
- UNESCO, "Living culture of three writing systems of the Georgian alphabet" (2016): ich.unesco.org
ბოლოს შემოწმდა: 2026 წლის სექტემბერი.
