თბილისის ეკლესიები: სამება, სიონი, ანჩისხატი და მეტეხი

მოკლე პასუხი: თუ თბილისში მხოლოდ ოთხ ეკლესიას ნახავთ, ეს ოთხი აირჩიეთ. ანჩისხატი ქალაქის უძველესი შემორჩენილი ეკლესიაა, VI საუკუნისა. სიონში ინახება ვაზის ჯვარი, რომელსაც გადმოცემა წმინდა ნინოს უკავშირებს. მეტეხი მტკვრის თავზე კლდეზე დგას, გვერდით კი ქალაქის დამაარსებლის ქანდაკებაა. სამება კი, წმინდა სამების საკათედრო ტაძარი, საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის უზარმაზარი თანამედროვე ცენტრია, 2004 წელს დასრულებული. სამი მათგანი ძველ ქალაქში ერთმანეთისგან ფეხით ახლოსაა; სამება ავლაბარში, გორაზე დგას.

ანჩისხატის ბაზილიკა: უძველესი

ეს პატარა, უბრალო ბაზილიკა შავთელის ქუჩაზე VI საუკუნეში, იბერიის მეფე დაჩის დროს აშენდა, რაც მას თბილისის უძველეს შემორჩენილ ეკლესიად აქცევს^[1]. თავდაპირველად ღვთისმშობელს ეძღვნებოდა. 1675 წელს აქ ანჩის მონასტრიდან ჩამოასვენეს XII საუკუნის ოქრომჭედლის, ბექა ოპიზარის, მიერ შექმნილი მაცხოვრის ძვირფასი ხატი, რათა ოსმალთა თარეშებისგან დაეცვათ, და ეკლესიამ სახელი მისგან მიიღო: ანჩისხატი, „ანჩის ხატი“^[1]. გვერდით მდგარი აგურის სამრეკლოც იმავე წლისაა^[1].

შიგნით ბნელა და დაბალია, ფრესკები ძირითადად XVII და XIX საუკუნეებისაა^[1]. აქ მოღვაწეობს ანჩისხატის გუნდი, ქართული მრავალხმიანი საეკლესიო გალობის ერთ-ერთი წამყვანი ანსამბლი^[1], ამიტომ კვირა დილის წირვა შეიძლება დაუვიწყარი იყოს; უკან მშვიდად დადექით. გალობის შესახებ წაიკითხეთ ჩვენი გზამკვლევი ქართული მრავალხმიანობის შესახებ.

სიონის ტაძარი: წმინდა ნინოს ჯვარი

სიონი სიონის ქუჩაზე, მდინარესთან დგას, ანჩისხატიდან რამდენიმე წუთის სავალზე. აქ ეკლესია პირველად VI–VII საუკუნეებში აშენდა, 1112 წელს კი დავით აღმაშენებელმა აღადგინა; დამპყრობლები მას არაერთხელ აზიანებდნენ და დღევანდელი შენობა არსებითად XIII საუკუნის ეკლესიაა მოგვიანო შეკეთებებით^[2]. ის ქალაქის მთავარი საკათედრო ტაძარი და პატრიარქის კათედრა იყო, სანამ 2004 წელს სამება არ აკურთხეს^[2].

აქ რიგში დგომის მიზეზი ვაზის ჯვარია, რომელიც, გადმოცემით, წმინდა ნინომ ვაზის ლერწებისგან შეკრა საკუთარი თმით, როცა IV საუკუნეში საქართველოში ქრისტიანობა შემოიტანა^[2]. ის საკურთხევლის მახლობლად, სიწმინდეთა სკივრში ინახება. ინტერიერის მოხატულობა 1850-იანი წლებისაა, რუსი მხატვრის, გრიგორი გაგარინის, ნამუშევარი^[2]. ნინოს ისტორიისთვის იხილეთ წმინდა ნინო და როგორ გახდა საქართველო ქრისტიანული.

მეტეხი: ეკლესია კლდეზე

მეტეხის ეკლესია მტკვრის თავზე, კლდეზე დგას, ძველი ქალაქის პირდაპირ, და თბილისის თითქმის ყველა ფოტოზე ჩანს. გადმოცემით, მეფე ვახტანგ გორგასალმა, ქალაქის დამაარსებელმა, აქ V საუკუნეში ეკლესია და ციხე ააშენა; ამჟამინდელი ეკლესია მეფე დემეტრე II-მ ააგო დაახლოებით 1278–1284 წლებში^[3]. ადგილობრივი გადმოცემით, აქვეა დაკრძალული V საუკუნის მოწამე, წმინდა შუშანიკი^[3].

მისი შემდგომი ისტორია თბილისის ისტორიაა მინიატურაში. რუსეთის მმართველობისას ყაზარმად იქცა, შემდეგ 1938 წლამდე ციხედ; სტალინის დროს ძლივს გადაურჩა დანგრევას, მოგვიანებით თეატრად გამოიყენებოდა და ეკლესიას მხოლოდ 1988 წელს დაუბრუნდა^[3]. გვერდით მდგარი ვახტანგ გორგასლის ბრინჯაოს საცხენოსნო ქანდაკება 1961 წლისაა^[3]. აქ მოდით როგორც ინტერიერისთვის, ისე აბანოების გუმბათებსა და ნარიყალაზე გადამავალი ხედისთვის.

სამება: წმინდა სამების საკათედრო ტაძარი

სამება ავლაბრის უბანში, ელიას გორაზე დგას და მისი მოოქროვილი ჯვარი ქალაქის დიდი ნაწილიდან ჩანს. საძირკველი 1995 წლის 23 ნოემბერს ჩაეყარა, ტაძარი კი 2004 წლის 23 ნოემბერს აკურთხეს^[4]. გუმბათის წვერამდე დაახლოებით 86 მ სიმაღლისაა, მსოფლიოს ერთ-ერთი უმაღლესი მართლმადიდებლური ტაძარი და ფართობით ერთ-ერთი უდიდესი რელიგიური ნაგებობა^[4]. პროექტი ქრისტეს შობიდან 2000 წლისა და ქართული ეკლესიის ავტოკეფალიის 1500 წლის აღსანიშნავად განხორციელდა^[4].

სამება ძველი არ არის და ზოგს უფრო დამთრგუნველად ეჩვენება, ვიდრე ლამაზად, მაგრამ სწორედ ამ ტაძარს იყენებენ თავად ქართველები დიდი დღესასწაულებისთვის: შობისა და აღდგომის მთავარი ღვთისმსახურებები აქ იმართება. კომპლექსში რამდენიმე სამლოცველოა (ზოგი მიწისქვეშ), სამრეკლო, მონასტერი და პატრიარქის რეზიდენცია^[4]. შიგნით შესვლის გარდა ბაღებიც მოიარეთ.

მარტივი მარშრუტი

დაიწყეთ მეტეხით, მდინარეზე გადამავალი ხედისთვის.
ხიდით გადადით ძველ ქალაქსა და აბანოების უბანში, შემდეგ ამოდით სიონამდე.
რამდენიმე წუთით ჩრდილოეთით გაიარეთ ანჩისხატამდე.
დაასრულეთ ტაქსით ან ფეხით აღმართზე სამებამდე, სასურველია გვიან შუადღისას.

სრული საფეხმავლო წრისთვის ნარიყალით, ჩანჩქერითა და გაბრიაძის საათის კოშკით იხილეთ ჩვენი ძველი თბილისის საფეხმავლო მარშრუტი.

ქცევის წესები თბილისის ეკლესიებში

დაიფარეთ მხრები და მუხლები. ქალები, როგორც წესი, თავს იფარავენ და ქვედაბოლოს იცვამენ; ეკლესიების უმეტესობა კართან ათხოვებს მოსასხამებსა და თავსაფრებს, მაგრამ თხელი შარფი თან იქონიეთ. მამაკაცები ქუდს იხდიან.
ეს მოქმედი ეკლესიებია. ღვთისმსახურების დროს უკან იდექით, ხმადაბლა ილაპარაკეთ და მლოცველებსა და ხატებს შორის ნუ გაივლით.
ფოტოგადაღების წესები განსხვავდება. არასდროს გადაიღოთ წირვა ან მლოცველი ადამიანები და ფრესკებზე ფლეში ნუ გამოიყენებთ.
შაბათ-კვირის დილა და დღესასწაულები ყველაზე ხალხმრავალი დროა, განსაკუთრებით სამებასა და სიონში.

მეტი დეტალი იხილეთ ჩვენს გზამკვლევში ქართულ ეკლესიებში სტუმრობის შესახებ.

ვის შეეფერება

ვისაც თბილისში ნახევარი დღე აქვს, ოთხივეს ნახავს. თუ ისტორია გაინტერესებთ ყველაზე მეტად, დრო ანჩისხატსა და სიონს დაუთმეთ; თუ არქიტექტურა და ხედები, მეტეხსა და სამებას. შეზღუდული მობილობის მქონე მოგზაურებმა გაითვალისწინონ, რომ მეტეხი და სამება გორაზეა, კიბეებით, ძველი ქალაქის ქუჩები კი ციცაბო და ქვაფენილიანია.

თბილისის ეკლესიები ჩვენთან ერთად

ჩვენი კერძო ტური თბილისში დაახლოებით ხუთსაათიანი გასეირნებაა მეტეხის, სიონისა და ანჩისხატის მონახულებით, შუაში კი საბაგიროთი ნარიყალამდე ასვლით; მოთხოვნის შემთხვევაში ბოლოს სამებასაც დავამატებთ. მცხეთა, ჯვარი და შატო მუხრანი, ნახევარი დღე ამატებს საქართველოს ორ ყველაზე მნიშვნელოვან ეკლესიას ქალაქგარეთ, კლასიკური საქართველო, 8-დღიანი კერძო ტური კი ძველ ქალაქში იმავე გასეირნებით იწყება. ყველა კერძოა, ინგლისურენოვანი გიდით; მიმდინარე ფასი იხილეთ თითოეული ტურის გვერდზე, ან ააწყვეთ საკუთარი მარშრუტი. ახლა გადახდა არ არის საჭირო.