ნიკო ფიროსმანი: ქართველი მხატვარი, რომელიც ქეიფებს ხატავდა

მოკლე პასუხი: ნიკო ფიროსმანი (1862–1918) საქართველოს ეროვნული მხატვარია, თვითნასწავლი ხელოვანი, რომელიც ხატავდა ქეიფებს, ცხოველებსა და ძველი თბილისის ხალხს, როგორც წესი, შავ მუშამბაზე, ხშირად დუქნის პატრონებისთვის, ცოტაოდენი ფულის ან ერთი ულუფა საჭმლის სანაცვლოდ. სიცოცხლეში თითქმის არავინ იცნობდა და სიღარიბეში გარდაიცვალა. მისი ნამუშევრების ყველაზე დიდი კოლექცია თბილისში, ეროვნულ გალერეაშია, უფრო პატარა — კახეთში, სიღნაღის მუზეუმში, მშობლიურ სოფელ მირზაანში კი მისი სახლ-მუზეუმია.

მისი ცხოვრება

ნიკოლოზ ფიროსმანაშვილი 1862 წელს დაიბადა კახეთის სოფელ მირზაანში, გლეხის ოჯახში^[1]. ადრე დაობლებული, დაახლოებით 1870 წელს დებთან ერთად თბილისში გადავიდა და მსახურად მუშაობდა; იქ ისწავლა ქართულად და რუსულად წერა-კითხვა^[1].

ფორმალური განათლება არასდროს მიუღია. 1880-იანი წლების დასაწყისიდან პარტნიორთან ერთად აბრებს ხატავდა; 1890 წელს რკინიგზაზე კონდუქტორად მუშაობდა; 1893-დან 1901 წლამდე კი პატარა რძის ნაწარმის საქმე ჰქონდა^[1]. ამის შემდეგ ხატვით ცხოვრობდა: აბრები, პორტრეტები და სურათები თბილისის დუქნებისთვის, სხვა სამუშაოს არყოფნისას კი კედლების შეთეთრება და სახლების შეღებვა^[1].

როგორ ხატავდა

ფიროსმანის ჩვეულებრივი მასალა შავი მუშამბა იყო, ისეთი, რომლითაც დუქნის მაგიდებს აფარებდნენ. შავს ტოვებდა, როგორც ფონსა და ჩრდილს, და ზემოდან რამდენიმე მკვეთრი ფერით ხატავდა^[1][2]. მისი ფიგურები ბრტყელია და პირდაპირ თქვენკენ იყურება, სცენები კი მშვიდი და უძრავია, მაშინაც კი, როცა ქეიფს გამოსახავს.

მისი თემები ის ცხოვრებაა, რომელსაც იცნობდა:

ქეიფები: გრძელი სუფრები, სადაც კაცები ჭიქებს სწევენ, ღვინით, პურითა და შემწვარი ხორცით. იმისთვის, თუ როგორ ხდება ეს რეალურ ცხოვრებაში, წაიკითხეთ ჩვენი გზამკვლევი ქართულ სუფრაზე.
ცხოველები: ხშირად ერთი ცხოველი მარტო მუქ ფონზე, რომელიც უცნაურად ადამიანურად გამოიყურება.
ადამიანები: არქეტიპული ფიგურები, როგორიცაა დედა შვილებთან ერთად, მეთევზე, მზარეული ან ფოსტალიონი, და რამდენიმე რეალური ადამიანის პორტრეტი, მაგალითად, მსახიობი მარგარიტა დე სევრი და მხატვარი ილია ზდანევიჩი^[2].

მისი დაახლოებით 200 ნახატია შემორჩენილი; ბევრად მეტი დაიკარგა, რადგან აბრები და დუქნის სურათები ცვდებოდა^[1].

აღმოჩენა და სიკვდილი

1912 წელს ძმებმა ილია და კირილე ზდანევიჩებმა, თავიანთ მეგობარ მიხაილ ლე-დანტიუსთან ერთად, თბილისის დუქნებში მისი ნახატები აღმოაჩინეს და მათი შეგროვება დაიწყეს^[1][3]. ილიას პირველი სტატია მასზე, რომელშიც მას დაბადებით მხატვარს უწოდებდა, 1913 წლის თებერვალში თბილისურ გაზეთში გამოქვეყნდა, და ამბავი მის შესახებ მოსკოვის ავანგარდამდეც მივიდა^[1][3]. 1916 წელს ახლადშექმნილმა ქართველ ხელოვანთა საზოგადოებამ ის წევრად მიიწვია, მაგრამ პროფესიონალ მხატვრებთან ურთიერთობა დაძაბული დარჩა^[1].

ის თბილისში 1918 წლის აპრილში გარდაიცვალა, სიღარიბესა და ავადმყოფობაში^[1]. დიდება მოგვიანებით მოვიდა: დღეს მას ეროვნულ მხატვრად მიიჩნევენ, მისი ნამუშევრები ქართულ ბანკნოტებზეც გამოჩნდა და საზღვარგარეთის დიდ მუზეუმებში იფინება, მათ შორის 2023 წელს ბაზელთან ახლოს, ფონდ ბაიელერში, დიდ გამოფენაზე^[1][2].

მილიონი ვარდის ლეგენდა

რუსეთიდან და აღმოსავლეთ ევროპიდან ჩამოსული ბევრი სტუმარი ფიროსმანს სიმღერით იცნობს. ამბობენ, რომ მას შეუყვარდა მარგარიტა, ფრანგი მსახიობი, რომელიც თბილისში გასტროლებზე იყო, და მისი სასტუმროს წინა მოედანი ყვავილებით აავსო. ანდრეი ვოზნესენსკიმ ეს ამბავი სიმღერის „მილიონი ალისფერი ვარდი“ ტექსტად აქცია, რომელიც ალა პუგაჩოვამ 1982 წელს იმღერა^[4]. არავინ იცის, რამდენად მართალია, მაგრამ მისი მსახიობ მარგარიტას პორტრეტი ეროვნულ გალერეაში კიდია.

სად ნახოთ მისი ნამუშევრები

ეროვნული გალერეა, თბილისი

ეროვნული გალერეა რუსთაველის გამზირზე 2026 წლის გაზაფხულზე ხანგრძლივი დახურვის შემდეგ ხელახლა გაიხსნა. მისი ფიროსმანის ექსპოზიცია ოთხ დარბაზს იკავებს, 54 ნამუშევრით^[5]. თუ მისი გაგება გსურთ, სწორედ აქ უნდა წახვიდეთ. ორშაბათობით დაკეტილია. რუსთაველის გამზირის დანარჩენი ნაწილისთვის იხილეთ ჩვენი გზამკვლევი თბილისის მუზეუმებზე.

სიღნაღის მუზეუმი

სიღნაღის მუზეუმში, რომელიც საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ნაწილია, ზედა სართულზე მისი ნახატების დარბაზია: დაახლოებით თექვსმეტი ნამუშევარი, რომელთაგან ჩვეულებრივ დაახლოებით ათიოდე იფინება, ყველაზე დიდი კოლექცია თბილისის გარეთ^[6]. 30–45 წუთს მოითხოვს და ადვილად ეტევა სიღნაღში გატარებულ დღეში; იხილეთ ჩვენი სიღნაღისა და ბოდბის გზამკვლევი.

მირზაანი

მის მშობლიურ სოფელ მირზაანში, სამხრეთ კახეთში, სახლ-მუზეუმია პირადი ნივთებით, იმ ეპოქის საგნებითა და რამდენიმე ორიგინალური ნამუშევრით^[7]. ის ჩვეულებრივი ღვინის მარშრუტებიდან მოშორებითაა, ამიტომ კახეთში უფრო გრძელ დღეს სიღნაღთან ერთად გააერთიანეთ. თბილისშიც არის ფიროსმანის პატარა სახლ-მუზეუმი^[8].

რას მიაქციოთ ყურადღება

რამდენ შავ მუშამბას ტოვებს შეუღებავად.
საჭმელსა და ღვინოს სუფრებზე; თითქმის იგივეა, რაც დღევანდელ სუფრაზე.

ვიზიტის დაგეგმვა

თბილისში ეროვნული გალერეა გააერთიანეთ საქართველოს ეროვნულ მუზეუმთან, რომელიც რუსთაველის გამზირზე რამდენიმე შენობით ქვემოთაა; ერთად ისინი სავსე დილას შეადგენს და ორივე ორშაბათობით დაკეტილია. კახეთში სიღნაღის მუზეუმს ერთ საათზე ნაკლები სჭირდება და ძველი ქალაქის შუაგულშია, ამიტომ გალავანსა და სადილს შორის ეტევა. მირზაანს ცალკე გადახვევა სჭირდება.

ფიროსმანი ჩვენთან ერთად

ჩვენი ყველა ტური კერძოა, საკუთარი მანქანითა და მძღოლ-გიდით, ამიტომ მუზეუმის დამატება მარტივია. კახეთის ღვინის ერთდღიანი ტური დროს სიღნაღში ატარებს, სადაც მუზეუმი გალავნიდან რამდენიმე წუთის სავალზეა; გვითხარით და გაჩერებას დავგეგმავთ. თბილისის ძველი ქალაქის კერძო ტური რუსთაველის გამზირზე, ეროვნულ გალერეასთან ახლოს მთავრდება. მეტი დროის შემთხვევაში ღვინის ტური კახეთში, 3 დღე შეიძლება მირზაანსაც მოიცავდეს. მიმდინარე ფასი თითოეული ტურის გვერდზე ნახეთ, ან შეადგინეთ საკუთარი მოგზაურობა. ახლა გადახდა არ არის საჭირო.