მოკლე პასუხი: ხერთვისი შუასაუკუნეობრივი ციხეა კლდოვან კონცხზე, სადაც მტკვარი და ფარავანი ერთმანეთს ხვდება სამხრეთ საქართველოში, ვარძიიდან 16 კმ ჩრდილოეთით, მთავარ გზაზე. ეს ერთ-ერთი უძველესი ციხესიმაგრეა ქვეყანაში: გადმოცემა პირველ სიმაგრეებს ძვ. წ. II საუკუნეს მიაწერს, ეკლესია 985 წლით თარიღდება, ხოლო დღეს დანახული კედლები 1354 წელს აღადგინეს. მოგზაურთა უმეტესობა ვარძიაში მიმავალ ან უკან მომავალ გზაზე ჩერდება. ფოტოგაჩერებას გზიდან 15 წუთი სჭირდება; შიგნით ასასვლელად 45 წუთიდან საათამდე.
სად მდებარეობს
ხერთვისი იმავე სახელწოდების სოფლის თავზეა, ასპინძის მუნიციპალიტეტში, ისტორიულ მესხეთის რეგიონში. გზა ახალციხიდან ვარძიისკენ მტკვრის ხეობას მიჰყვება, ხოლო ციხე მოულოდნელად ჩნდება კლდეზე, იმ წერტილში, სადაც ფარავანი აღმოსავლეთიდან უერთდება. სწორედ ეს მდებარეობაა მთელი აზრი: ვინც ხერთვისს ფლობდა, ის ორივე ხეობის გზებს აკონტროლებდა — ჯავახეთისკენაც და სამხრეთ-დასავლეთისკენაც.
თბილისიდან გზით დაახლოებით 260 კმ-ია, ბორჯომისა და ახალციხის გავლით, ამიტომ ხერთვისისთვის მხოლოდ არავინ ჩამოდის. ეს გაჩერებაა ვარძიის გზაზე, ახალციხის რაბათის ციხესა და მღვიმის მონასტერს შორის.
ისტორია მოკლედ
- ძვ. წ. II საუკუნე: ტრადიციული თარიღი ადგილზე პირველი ციხისთვის.
- ლეგენდა: ქართულ მატიანეებში ჩაწერილი გადმოცემა ამბობს, რომ ალექსანდრე მაკედონელმა ხერთვისი თავისი ლაშქრობების დროს დაანგრია. ისტორიკოსები ამას არ ადასტურებენ, მაგრამ ლეგენდა ადგილობრივად შემორჩა.
- 985 წელი: ციხის შიგნით ეკლესია აშენდა.
- X–XI საუკუნეები: ხერთვისი მესხეთის ცენტრი იყო, ხოლო XII საუკუნეში ქალაქად გაიზარდა.
- XIII საუკუნე: მონღოლთა შემოსევებმა დააზიანა.
- 1354–1356 წლები: წარწერა ჩვეულებრივ ზაქარია ქამქამიშვილის მიერ ჩატარებულ დიდ აღდგენას ადასტურებს; დღევანდელი კედლების უმეტესობა ამ დროიდანაა.
- XVI საუკუნიდან მოყოლებული: რეგიონი ოსმალებს ჩაუვარდა ხელში. ხერთვისი ხანმოკლედ ქართველმა ძალებმა დაიბრუნეს 1624 წელს და ისევ 1771 წელს.
- 1828 წელი: ოსმალებმა ციხე საბოლოოდ დაკარგეს, და XIX საუკუნის ბოლოს ის რუსული სამხედრო პოსტი გახდა.
დღეს ის ეროვნული მნიშვნელობის ძეგლია და საქართველოს იუნესკოს წინასწარ სიაშია.
რას ნახავთ
გზიდან ხედი მაღალ ქვის კედლებსა და კოშკებზეა, რომლებიც კლდის კიდეს მიჰყვება, ციტადელით უმაღლეს წერტილში. ის ყველაზე შთამბეჭდავია ხიდიდან და მისგან სამხრეთით მდებარე გზიდან, ორივე მდინარით ქვემოთ.
შიგნით ქვედა ეზოდან ციტადელისკენ ადიხართ. კედლები, კოშკები და პატარა ეკლესია ნანგრევებია, მაგრამ მყარი, და თავზე ორივე ხეობა ქვემოთ მოჩანს. ციხეს გვირაბები ჰქონდა მდინარემდე ჩასასვლელად — ალყის დროს წყლის მისაღები საშუალება — მაგრამ ისინი სტუმრებისთვის ღია არ არის.
რამდენ ხანს სჭირდება და როგორ ვნახოთ
- ფოტოგაჩერება: 10–15 წუთი გზიდან ან ხიდიდან.
- შიგნით ასვლა: 45 წუთიდან საათამდე, ციცაბო, უსწორმასწორო ბილიკებსა და საფეხურებზე, ზოგან მოაჯირების გარეშე. ჩაიცვით არასრიალა ფეხსაცმელი და ბავშვები ახლოს გეყოლებოდეთ.
- საფასური: ცნობილია მცირე საფასურის შესახებ (დაახლოებით 10 ლარი), თუმცა ზოგი სტუმარი საფასურის არარსებობასაც აღნიშნავს; ნაღდი ფული თან იქონიეთ.
- სეზონი: ჩვეულებრივ, აპრილიდან ნოემბრამდე სტუმრობენ. ზამთარში ბილიკები შეიძლება მოყინული იყოს.
- ინფრასტრუქტურა: ძალიან მცირე. მდინარის გასწვრივ, ვარძიისკენ მიმავალ გზაზე, საოჯახო რესტორნებია, სადაც ადგილობრივი კერძია კალმახი.
- სიცხე: ზაფხულში კლდეზე ჩრდილი არ არის; წადით დილით ან ნაშუადღევს გვიან.
ვარძიასთან შეთავსება
ხერთვისი ბუნებრივად ჯდება ვარძიაში მოგზაურობაში. 2026 წლის 27 მაისის ქვათაცვენის შემდეგ ვარძიაში ბილიკის ნაწილი დაკეტილია და სტუმრები იმავე გზით ბრუნდებიან, ამიტომ იქ ვიზიტი ოდნავ უფრო ხანმოკლეა, ვიდრე ადრე იყო. ეს ხერთვისის სათანადოდ ასასვლელად, უბრალო ფოტოგაჩერების ნაცვლად, დროს ტოვებს. იხილეთ ვარძია: რა არის ღია ქვათაცვენის შემდეგ.
კარგი თანმიმდევრობა თბილისიდან ორდღიანი მოგზაურობისთვის:
- პირველი დღე: ბორჯომის ცენტრალური პარკი და მინერალური წყარო, შემდეგ რაბათის ციხე ახალციხეში, და ღამისთევა ახალციხეში ან ვარძიასთან ახლოს. ჩვენი გზამკვლევი რაბათის ციხეზე ციხეს მოიცავს.
- მეორე დღე: ვარძია გახსნისთანავე, შემდეგ ხერთვისი უკან მოსვლისას, სადილი კალმახით მდინარის პირას, და გზა თბილისისკენ, საღამოს ჩამოსვლით.
თბილისიდან ერთ დღეში ეს შესაძლებელია, მაგრამ ეს კარიდან-კარამდე 13–14 საათია, და ხერთვისი ხანმოკლე ფოტოგაჩერებად იქცევა.
ფოტოგრაფია
ხერთვისის კლასიკური ფოტო სამხრეთიდანაა, კედლებით, რომლებიც ორი მდინარის შესართავზე იმართება. დილის შუქი აღმოსავლეთის კედლებს უხდება; ნაშუადღევს გვიან ქვა თბილ ოქროსფერად იღებება. გაჩერდით უსაფრთხო ადგილას, რადგან გზა ვიწროა და ზოგან სატვირთოებით ხალხმრავალი.
ვის შეეფერება
ხერთვისი ღირს გაჩერებად ყველასთვის, ვინც ვარძიისკენ მიდის, და ღირს ასასვლელად მოგზაურებისთვის, რომლებსაც ციხეები და ხედები უყვართ. ის არ არის შესაფერისი მათთვის, ვისთვისაც უსწორმასწორო რელიეფი რთულია; მათთვის გზიდან ხედი თავად ვიზიტია. თამარ მეფის ეპოქის ისტორიისთვის, როცა ვარძია ამოქოლილი იქნა, იხილეთ ჩვენი ჩანაწერი თამარ მეფე.
ხერთვისის ნახვა ჩვენთან ერთად
კერძო ვარძიისა და ბორჯომის ტური, 2 დღე მშვიდი ვარიანტია: ბორჯომი და რაბათის ციხე პირველ დღეს, ღამისთევა მიდამოებში, შემდეგ ვარძია ადგილობრივ გიდთან და ხერთვისის ციხე სადილამდე, მდინარის პირას. თუ ღამის დამატება არ შეგიძლიათ, ვარძიის, ბორჯომისა და რაბათის ერთდღიან ტურში ხერთვისთან ფოტოგაჩერება ერთვის, უკან მოსვლისას. ორივე კერძოა, საკუთარი მანქანითა და ინგლისურენოვან მძღოლ-გიდთან ერთად; მიმდინარე ფასისთვის იხილეთ ტურის გვერდები. ან დაგეგმეთ საკუთარი მარშრუტი სამხრეთში. ახლა გადახდა არ არის საჭირო.
წყაროები
- Wikipedia, "Khertvisi Fortress": en.wikipedia.org
- UNESCO World Heritage Centre, tentative list for Georgia: whc.unesco.org
- Notes from Camelid Country, "The legend of Alexander the Great at Khertvisi Fortress": notesfromcamelidcountry.net
- Wander-Lush, "How to get to Vardzia": wander-lush.org
ბოლოს შემოწმდა: 2026 წლის სექტემბერი. ვარძიაში ღია მარშრუტი მოკლე დროში შეიძლება შეიცვალოს; ჩვენ ვამოწმებთ მას ყოველი მოგზაურობის წინ.



