მოკლედ: „ვეფხისტყაოსანი“ საქართველოს ეროვნული ეპოსია — მეგობრობის, სიყვარულისა და ერთგულების გრძელი პოემა, დაწერილი XII საუკუნის ბოლოს ან XIII საუკუნის დასაწყისში შოთა რუსთაველის მიერ და მიძღვნილი თამარ მეფისადმი. იგი შეიქმნა საქართველოს შუა საუკუნეების ოქროს ხანის მწვერვალზე და დღემდე ქართული კულტურის ცენტრშია: საუკუნეების განმავლობაში მისი ეგზემპლარი პატარძლის მზითევის ნაწილი იყო, თბილისის მთავარ გამზირს, უდიდეს თეატრსა და 100-ლარიან კუპიურას კი პოეტის სახელი ან სახე ატარია.
ოქროს ხანა
საქართველოს ოქროს ხანა დაახლოებით დავით IV აღმაშენებლის მეფობიდან (1089–1125) თამარ მეფის მეფობამდე გრძელდება, რომელიც 1180-იანი წლებიდან XIII საუკუნის დასაწყისამდე მართავდა. ეს იყო შუა საუკუნეების სამეფოს მწვერვალი: მისი საზღვრები ყველაზე ფართო იყო, ვაჭრობა და განათლება ყვაოდა, მონასტრები, როგორიც გელათია ქუთაისის მახლობლად, სწავლის ცენტრებად იქცნენ. ის XIII საუკუნის მონღოლთა შემოსევებით დასრულდა. ჩვენი სტატიები თამარ მეფეზე და გელათის მონასტერზე ამ პერიოდს უფრო დეტალურად მოიცავს.
რას ვიცით რუსთაველზე
ძალიან ცოტა რამ, და ეს ხიბლის ნაწილია. იგი დაახლოებით 1160 წლიდან 1220 წლის შემდეგ რაღაც პერიოდამდე ცხოვრობდა[1]. „რუსთაველი“ გვარი კი არა, ტერიტორიული ეპითეტია: ნიშნავს „რუსთავიდან“, სავარაუდოდ მესხეთის რუსთავიდან, სამხრეთ საქართველოში, და არა თბილისთან ახლოს მდებარე თანამედროვე ინდუსტრიული ქალაქიდან[1]. ტრადიციულად იგი თამარ მეფის ხაზინადრად ითვლება, დაახლოებით 1191 წლიდან[1]. ლეგენდის თანახმად, ის გელათისა და იყალთოს აკადემიებში სწავლობდა, შემდეგ კი ბიზანტიის სამყაროში; თავად პოემა აჩვენებს, რომ მან სპარსული ლიტერატურა კარგად იცოდა[1].
ერთადერთი ფიზიკური კვალი საქართველოსგან შორსაა: მუხლმოყრილი ფიგურის ფრესკა, რომელიც რუსთაველად არის იდენტიფიცირებული, იერუსალიმის ჯვრის მონასტერში — შუა საუკუნეების ქართულ მონასტერში. იგი 2004 წელს დაზიანდა და მოგვიანებით აღდგა[1].
პოემა
სიუჟეტი
პოემის მოქმედება წარმოსახვით „არაბეთსა“ და „ინდოეთში“ ვითარდება. ავთანდილი, არაბეთის კარის რაინდი, შეყვარებულია მეფის ასულ ტინათინზე, რომელიც დედოფალი გახდა. მან ავთანდილი გაგზავნა საიდუმლო რაინდის საძებნელად, რომელსაც ვეფხვის ტყავი ეცვა და მდინარესთან ატირებული ნახეს, შემდეგ კი გაუჩინარდა. ავთანდილი სამი წელი ეძებს და პოულობს მას: ტარიელი, ინდოეთის უფლისწული, თითქმის გიჟდება საყვარელი ნესტან-დარეჯანის დაკარგვის გამო, რომელიც გატაცებულია. ორივე მამაკაცი ძმადნაფიცობას იფიცავს და მესამე რაინდთან, ფრიდონთან ერთად, ციხიდან ათავისუფლებენ ნესტან-დარეჯანს. პოემა ორი ქორწილით სრულდება[2].
რაზეა ეს პოემა
სიუჟეტი რომანტიკულია, მაგრამ პოემის გულში მისი იდეალები დევს: მამაკაცებს შორის მეგობრობა, სიყვარულივით ძლიერი, ერთგულება, გულუხვობა, სიმამაცე და კეთილშობილი სიყვარული. მას თამარის მეფობის ალეგორიადაც კითხულობენ, ცენტრში კანონიერი მმართველი ქალით[2]. ქართველები მის სტრიქონებს ისე ციტირებენ, როგორც ინგლისურენოვანები შექსპირს — ხშირად ისე, რომ ვერც კი ამჩნევენ; ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად ციტირებული სტრიქონი ამბობს, რომ რაც გასცე, შენია, რაც დაიმალო კი — დაკარგულია.
ფორმა
პოემა 1600-ზე მეტ სტროფს, 6600-ზე მეტ სტრიქონს მოიცავს შაირის ვეზნით: ოთხი გარითმული სტრიქონი თითო თექვსმეტმარცვლიანი[2]. სწორედ ეს მუსიკალური, გარითმული ფორმაა ერთ-ერთი მიზეზი, რის გამოც ის ასე დასამახსოვრებელი და თარგმნისთვის ასე რთულია.
როგორ მოაღწია ჩვენამდე
რუსთაველის სიცოცხლის დროინდელი ხელნაწერი არ შემორჩენილა. პოემას საუკუნეების განმავლობაში ხელით გადაწერდნენ, მეფე ვახტანგ VI-მ კი პირველი ბეჭდური გამოცემა თბილისში 1712 წელს გამოსცა[2]. პოემის ძველი ხელნაწერები იუნესკოს „მსოფლიო მეხსიერების“ რეესტრშია შეტანილი[2][3]. ინგლისურ ენაზე კლასიკური თარგმანი მარჯორი უორდროპისეულია, გამოცემული 1912 წელს[2]; არსებობს რამდენიმე ახალი პოეტური თარგმანიც.
XX საუკუნის დასაწყისამდე პოემის ეგზემპლარი ყოველი პატარძლის მზითევის ნაწილი იყო[2], ბევრი ქართველი კი დღემდე გრძელ პასაჟებს სკოლაში სწავლობს.
რუსთაველთან შეხვედრა თბილისში
- რუსთაველის გამზირი: ქალაქის მთავარი ბულვარი, რომელიც თავისუფლების მოედნიდან იწყება და პარლამენტის შენობის, საქართველოს ეროვნული მუზეუმის, ოპერისა და რუსთაველის თეატრის გავლით გადის. პარლამენტთან საღამოს საპროტესტო აქციები 2024 წლის ბოლოდან ხშირია, ამიტომ იქ საღამოს გასეირნების დაგეგმვამდე ვამოწმებთ ვითარებას.
- რუსთაველის თეატრი: ქვეყნის წამყვანი დრამატული თეატრი, დასახელებული პოეტის საპატივცემულოდ[1].
- 100-ლარიან კუპიურას მისი პორტრეტი 1995 წლიდან ატარია[1].
- საქართველოს ეროვნული მუზეუმი, გამზირზე, ოქროს ხანის საგანძურს ინახავს. ორშაბათობით დაკეტილია.
რატომ აქვს ეს მნიშვნელობა სტუმრისთვის
მოგზაურობამდე 1600 სტროფის წაკითხვა საჭირო არ არის. მაგრამ პოემის ცოდნა ბევრი რამის გაგებაში დაგეხმარებათ: რატომ არის სუფრასთან გულუხვობა ასე სერიოზულად აღქმული, რატომ ჟღერს თამადის სადღეგრძელოები მეგობრობაზე თითქმის შუასაუკუნეობრივად, რატომაა თამარი ყველგან — ვარძიის ფრესკიდან ქუჩების სახელებამდე. წაიკითხეთ თარგმანის რამდენიმე გვერდი თვითმფრინავში; პირველსავე სუფრაზე იდეებს ამოიცნობთ.
საიდან დავიწყოთ: პროლოგიდან, სადაც რუსთაველი თამარს ადიდებს და ხსნის, რატომ დაწერა პოემა, და დასაწყისი თავებიდან, სადაც ავთანდილი პირველად ხედავს მდინარესთან ატირებულ რაინდს. ისინი მოკლეა, მთელ სიუჟეტს აყალიბებენ და ინგლისურ ენაზეც კი გაგრძნობინებთ ოთხსტრიქონიან სტროფებს. სთხოვეთ გიდს, ქართულად წაგიკითხოთ რამდენიმე სტრიქონი; ზოგს შეუძლია.
რუსთაველი ჩვენთან ერთად მოგზაურობაში
ჩვენი კერძო თბილისის საქალაქო სეირნობა რუსთაველის გამზირზე სრულდება, თქვენი გიდი კი გზადაგზა პოემის სიუჟეტს მოგიყვებათ. დედაქალაქის ფარგლებს გარეთ ოქროს ხანის კვალის მისადევნებლად, კერძო ტური საქართველოს გული, 5 დღე სტუმრობს საქართველოს ეროვნულ მუზეუმს, მცხეთას, უფლისციხესა და გელათს — აკადემიას, სადაც, გადმოცემით, რუსთაველი სწავლობდა. მიმდინარე ფასი თითოეული ტურის გვერდზე ნახეთ, ან დაგეგმეთ საკუთარი ისტორიული მარშრუტი და ჩვენ კერძო მარშრუტს ფასთან ერთად გამოგიგზავნით. ახლა გადახდა არ არის საჭირო.
წყაროები
- Wikipedia, „Shota Rustaveli“: en.wikipedia.org
- Wikipedia, „The Knight in the Panther's Skin“: en.wikipedia.org
- UNESCO Memory of the World, შოთა რუსთაველის პოემის ხელნაწერები: unesco.org
ბოლოს შემოწმდა: 2026 წლის სექტემბერი.


