ველური ბუნება საქართველოში: დათვები, ჯიხვები და სად ვნახოთ

მოკლე პასუხი: საქართველო კარგი ქვეყანაა ველური ბუნების საყურებლად, თუ რეალისტურად უდგებით საკითხს. ცხოველები, რომელთა ნახვაც ყველაზე სავარაუდოა, ფრინველებია: ორბები და არწივები ვაშლოვანის ნახევრადუდაბნოში, ენდემური მთის სახეობები ყაზბეგის მიდამოებში და დაახლოებით ერთი მილიონი მტაცებელი ფრინველი, რომელიც ყოველ შემოდგომაზე ბათუმს გვერდის უვლის. არჩვები და აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვები ცხოვრობენ ყაზბეგის, თუშეთისა და ლაგოდეხის მაღალ ფერდობებზე, ჯეირნები კი ვაშლოვანის სტეპში ძოვენ. ყავისფერი დათვი ტყეებში გავრცელებულია, მაგრამ მორცხვია, და მისი ნახვა შემთხვევითობად, არა გეგმად უნდა ჩათვალოთ.

ძუძუმწოვრები და სად ცხოვრობენ ისინი

აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი

ჯიხვი მძიმეწონიანი, სქელი და მოხრილრქებიანი გარეული თხაა, რომელიც მხოლოდ დიდი კავკასიონის აღმოსავლეთ ნაწილში გვხვდება. ის ცხოვრობს ციცაბო კლდეებსა და ალპურ მდელოებზე, ტყის ზოლის ზემოთ. ყაზბეგის ეროვნული პარკი ჯიხვს პარკის ერთ-ერთ სავიზიტო ცხოველად ასახელებს, ხოლო ლაგოდეხი, კახეთის შორეულ აღმოსავლეთში, ერთ-ერთ მთავარ დაცულ პოპულაციას ინახავს^[1][2]. მისი ნახვისთვის ადრეული გამოღვიძება, ხანგრძლივი სიარული და ტელესკოპია საჭირო: ჯიხვები კლდეებს არ ტოვებენ და გარიჟრაჟსა და დაისზე ჩამოდიან საძოვად. არჩვები იმავე ფერდობებზეა და მათი დანახვა უფრო ადვილია; ყაზბეგის ხეობების კლდიან კალთებზე ზოგჯერ საკმაოდ ახლო მანძილიდან შეიძლება მათი დაკვირვება^[2].

ყავისფერი დათვი

ყავისფერი დათვი საქართველოს ტყიანი მთების უმეტესობაში ცხოვრობს. ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი, ქვეყნის უდიდესი ტყის პარკი, დაახლოებით 135 დათვს ითვლის, მგლებთან, ფოცხვერებთან და დაახლოებით 700 კავკასიურ ხოხობთან ერთად^[3]. დაცული ტერიტორიების გუნდებმა დათვები მტირალაშიც, ალგეთსა და ვაშლოვანშიც შეისწავლეს^[4]. დათვები ადამიანს არიდებენ თავს და მოსეირნეთა უმეტესობა მას ვერასდროს ხედავს. გულწრფელი ფორმულირება ასეთია: თქვენ ხართ დათვების ქვეყანაში, და მშვიდ ბილიკზე, გვიან გაზაფხულზე ან შემოდგომაზე, შეიძლება ნახოთ კვალი, გათხრილი მიწა ან, იშვიათად, თავად ცხოველი.

ჯეირნები, აფთრები და ლეოპარდი

ვაშლოვანი, ბედლენდების პარკი აზერბაიჯანის საზღვარზე, ერთადერთი ადგილია საქართველოში, სადაც ცხოველებს ღია სივრცეში აკვირდებით. ჯეირნები ძოვენ სტეპში, პარკი ასევე ზოლიანი აფთრების, მგლების, ტურებისა და კვერნების სახლია. დეტალებისთვის იხილეთ ჩვენი გზამკვლევი ვაშლოვანის ეროვნულ პარკზე.

ცნობილი მკვიდრი წინააზიური ლეოპარდია. ლეოპარდის კვალი ვაშლოვანში 2003 წელს იპოვეს, და ცხოველს ფოტოხაფანგებით რამდენიმე წლის განმავლობაში აკვირდებოდნენ. ხანგრძლივი წყვეტის შემდეგ, თუშეთის დაცულ ტერიტორიებზე ფოტოხაფანგმა ლეოპარდი 2021 წლის აგვისტოში დააფიქსირა, ხოლო ისევ — 2022 წლის აგვისტოში^[5]. მოგზაურობისას მას არავინ ხედავს. ეს ნიშანია, რომ მაღალმთიანი ტყეები ჯერ კიდევ საკმარისად ველურია მისთვის.

ფრინველები: ის ნაწილი, რომლის დაგეგმვაც შესაძლებელია

ორბები და არწივები აღმოსავლეთში

საქართველოში ოთხი ორბისებრი ცხოვრობს: ორბი, ფასკუნჯი, შავი ორბი და ბატკანძერი. ვაშლოვანში არწივის ხეობას ბუდობის მიმდინარეობის სამონიტორინგოდ აკვირდებიან ორბებისა და ფასკუნჯებისთვის^[4], ხოლო ლაგოდეხის ნაკრძალი დაახლოებით 150 სახეობის ფრინველს შორის ბატკანძერსა და ოქროსფერ, საიმპერატორო და სტეპის არწივებს ასახელებს^[1]. ბატკანძერს ხშირად ხედავენ ყაზბეგის ხეობებსა და ჯვრის უღელტეხილის ზემოთ.

კავკასიური ენდემები ყაზბეგში

მაისსა და ივნისში, სტეფანწმინდის ზემოთ მდებარე ფერდობებზე ისეთი ფრინველებია, რომელთა ნახვაც სხვაგან ვერსად შეძლებთ: გარიჟრაჟზე სატოკო ცეკვას ასრულებელი კავკასიური როჭო, კავკასიური შურთხი, წითელმუცელა ბოლოცეცხლა და დიდი კოჭობა, კლდეცოციასთან ერთად დარიალის ხეობის კლდეებზე. ეს ადრეულ გამოღვიძებასა და ცივ ფერდობებზე მოკლე, ციცაბო სიარულს ნიშნავს.

ბათუმის მტაცებელი ფრინველების მიგრაცია

აგვისტოს შუა რიცხვებიდან ოქტომბრის შუა რიცხვებამდე, დაახლოებით ერთი მილიონი მტაცებელი ფრინველი შავი ზღვის სანაპიროზე ბათუმის გვერდით ჩამოედინება, ჩათვლილი სახალვაშოსა და შუამთის ზემოთ, გორაკებზე მდებარე საანგარიშო სადგურებიდან^[6]. კრაზანაჭამიები პიკს აგვისტოსა და სექტემბრის მიჯნაზე აღწევს, ველის კაკაჩები — სექტემბრის ბოლოს, ხოლო არწივები — ოქტომბერში. ჩვენი გზამკვლევი ბათუმის მტაცებელი ფრინველების მიგრაცია შეიცავს თარიღებსა და დამკვირვებელი წერტილების ჩამონათვალს.

როდის წასვლა

აპრილი–მაისი: ვაშლოვანი (მწვანე სტეპი, აქტიური ჯეირნები, ბუდობის დაწყება ორბებთან), და მაისის შუა რიცხვებში — ყაზბეგის ენდემების სეზონის დასაწყისი.
ივნისი–სექტემბერი: მაღალმთიანი სეირნობა ყაზბეგში, თუშეთსა და ლაგოდეხში, სადაც ჯიხვები და არჩვები ზედა ფერდობებზეა.
აგვისტოს ბოლო–ოქტომბრის შუა რიცხვები: ბათუმის მიგრაცია.
ოქტომბერი–ნოემბერი: ისევ ვაშლოვანი, უფრო გრილი და, ჩვეულებრივ, მშრალი.
ზამთარი: ჯიხვები და არჩვები დაბლა ჩამოდიან, მაგრამ თოვლი ამარბილებს ბილიკებისა და შორეული ადგილების უმეტესობას.

ველური ბუნების ყურება ისე, რომ არ დავაზიანოთ

არ გადაუხადოთ დათვთან ფოტოებისთვის. ველურად დაჭერილი დათვების კერძო საკუთრებაში ყოლა საქართველოში უკანონოა და კანონი ცხოველის კონფისკაციასაც უშვებს^[7]. ქუჩისპირა გალიაში ჩასმული დათვი გვერდის ავლის, არა ფოტოს გადაღების მიზეზია.
დისტანცია დაიცავით სატოკო მოედნებთან და ბუდეებთან. როჭო ჩერდება სატოკო ცეკვის, თუ ხალხი ახლოს გაივლის, ორბებმა კი შეიძლება ბუდე მიატოვონ. კარგი ჩიტების გიდი ერთი ადგილიდან, ჩუმად აკვირდება ჯგუფს.
დრონები არ გამოიყენოთ ბუდობის კლდეების ან ჯიხვების და არჩვების ჯოგების მახლობლად.
არასდროს დააჭმევინოთ ველურ ცხოველებს, მათ შორის ხეტიალის ძაღლებს, რომლებიც მოსეირნეებს მთაში მიჰყვებიან; ბილიკებზე დატოვებული საკვები დათვებს სოფლებისკენ იზიდავს.
ბილიკზე დარჩით ვაშლოვანში: სტეპი მყიფეა და ბილიკიდან გადახვევა წლების განმავლობაში ჩნდება როგორც ნაწიბური.
გამოიყენეთ ადგილობრივი სპეციალისტები. ჩვენი მძღოლ-გიდები ქვეყანას იცნობენ, მაგრამ ისინი ჩიტების ან ძუძუმწოვართა სპეციალისტები არ არიან. ჩვენს ორნითოლოგიურ ტურებზე თქვენთან ერთად სპეციალისტი ჩიტების გიდი მუშაობს.

რა წაიღოთ

ბინოკლი ერთადერთი რამაა, რაც გამოცდილებას ცვლის; ტელესკოპი ჯიხვებსა და შორეულ არწივებში დაგეხმარებათ. დაამატეთ თბილი ფენები ყაზბეგში გარიჟრაჟისთვის (მაისში ყინულის წერტილთან ახლოა), მზისგან დამცავი ქუდი ვაშლოვანისთვის და მოთმინება. გახსოვდეთ, რომ 2026 წლის 1 იანვრიდან სტუმრებისთვის სავალდებულოა სამოგზაურო დაზღვევა მინიმუმ 30 000 ლარის დაფარვით.

საქართველოს ველური ბუნების ნახვა ჩვენთან ერთად

სამი კერძო მოგზაურობა ველური ბუნების ირგვლივ არის აგებული. ვაშლოვანის ეროვნული პარკი 4x4-ით, 2-დღიანი ტური ბედლენდების კანიონებში დაგატარებთ, ღამით ალაზნის პირას, და დილით ადრე ჯეირნებისა და მტაცებელი ფრინველებისთვის (აპრილი–მაისი, ოქტომბერი–ნოემბერი). კავკასიის ენდემური ფრინველების ტური ყაზბეგში ოთხ დღეს სტეფანწმინდის, ჯვრის უღელტეხილისა და დარიალის მიდამოებში ატარებს, სპეციალისტ ჩიტების გიდთან ერთად, მაისსა და ივნისში. ხოლო ბათუმის მტაცებელი ფრინველების მიგრაციის ტური მოიცავს საანგარიშო სადგურებს, ჭოროხის დელტასა და მტირალას, აგვისტოს ბოლოდან ოქტომბრის დასაწყისამდე. მიმდინარე ფასი თითოეული ტურის გვერდზე იხილეთ, ან დაგეგმეთ საკუთარი მარშრუტი და ჩვენ გამოგიგზავნით კერძო მარშრუტს ფასთან ერთად. ახლა გადახდა არ არის საჭირო.

წყაროები

Wikipedia, "Lagodekhi Protected Areas": en.wikipedia.org
Kazbegi National Park, nature and culture: nationalparks.ge
Agency of Protected Areas, biodiversity of Borjomi-Kharagauli National Park: apa.gov.ge
UNDP Georgia, biodiversity research in Georgia's protected areas: undp.org
WWF Caucasus, "Leopard was spotted again in the Tusheti Protected Areas": wwfcaucasus.org
Batumi Raptor Count: batumiraptorcount.org
NACRES, Captive Bear Action Plan for Georgia: nacres.org